De afgelopen 70 jaar is er veel veranderd in het dorpsleven. Als er iemand is die daar prachtig over kan vertellen, dan is dat Wim Daniëls wel. Hij schreef tal van boeken over ‘vroeger’ en bracht vorig jaar samen met Huub Stapel het dorpsleven van weleer fraai in beeld bij Omroep Max. In april starten de opnames voor 8 nieuwe afleveringen, vertelde Wim vooraf aan zijn lezing. Waarschijnlijk weer op de motor. Erg blij is hij daar overigens niet mee, want de zijspan is erg krap.
Informatief en vermakelijk
De lezing over de veranderingen van het dorp in de afgelopen 70 jaar door Wim Daniëls was niet alleen nostalgisch, maar ook taalkundig verrijkend. Talloze anekdotes en details over hoe het er vroeger bij Wim thuis aan toeging maakten de lezing bijzonder onderhoudend. We kregen uitgebreid te horen hoe het er vroeger bij Wim thuis in Aarle-Rixtel aan toe ging. Zijn liefde voor taal en dialect klonk stevig door iin de vele verklaringen van (oude) woorden en namen.
Veldhoven, Zeelst en Oerle opgezocht
Van tevoren had Wim wat informatie uit het verleden over de Veldhovense kerkdorpen in Delpher opgezocht. Hij vond daar bijvoorbeeld een advertentie van Herwonnen Levenskracht te Veldhoven dat vrienden en begunstigers een Zalig Nieuwjaar wenst. Ook kwam de loopbaan voorbij van Drs. S.W.J. van Dieten uit Oerle, directeur van de KI. Via de zoekterm ‘Zeelst’ stuitte hij op Piet Rijkers, die het volkslied van Zeelst heeft geschreven. Nadat Piet was verhuisd naar Vlierden, leerde Wim hem kennen en zijn ze zelfs goed bevriend geraakt. Wim had ook het aantal mensen met de achternaam Van Veldhoven, Van Zeelst en Van Oerle opgezocht in de familienamenbank van Nederland om te zien waar ze nu wonen. Achternamen werden vanaf 1811 officieel vastgelegd, maar de meeste mensen, zeker in Zuid-Nederland, hadden er al lang een.
Wat is een dorp?
Merkwaardig genoeg bestaat er geen definitie van een dorp. Men zegt wel dat een plaats een dorp heet als het geen stadsrechten heeft. Maar die zijn in 1851 afgeschaft, ook met terugwerkende kracht. Tegenwoordig spreekt men dan ook niet meer zozeer van een dorp of een stad, maar van een gemeente. Veel dorpen zijn in de loop der jaren samengevoegd tot een gemeente, zoals Veldhoven in 1921, toen Veldhoven, Meerveldhoven, Oerle en Zeelst zijn samengegaan.
Wat is er veranderd?
Vroeger waren mensen niet mobiel: Wim kwam in zijn jeugdjaren nauwelijks buiten Aarle-Rixtel. Men kende iedereen in het dorp en mensen hadden vaak een bijnaam. Wim gaf enkele fraaie voorbeelden, waaronder Mie Fiets. Dat was Maria Gendels (1854-1901), maar die had helemaal geen fiets! Terwijl sommigen zelfs denken dat het woord fiets afgeleid is van haar bijnaam. Wim zette uitvoerig uiteen hoe het werkelijk zit.
Dorpsfiguren zijn er niet meer
Elk dorp had vroeger zijn kleurrijke dorpsfiguren. Wim illustreerde dat met enkele prachtige voorbeelden, zoals het Misterke uit Oerle, schoolmeester Louis van der Heijden (1883-1972) en de zussen Janske en Rika de Wit uit Aarle-Rixtel. Op hun verzoek deed hij hen een bijzondere belofte, waarvoor hij zelfs Commissaris van de Koningin Frank Houben heeft geraadpleegd. Ook zijn eigen vader, De Rooien Bart, galvanist bij Nedschroef in Helmond, kwam uitgebreid aan bod.
Dialect
Ook het dorpsdialect is bijna verdwenen. Over vijftig jaar is het afgelopen, simpelweg omdat we zo mobiel zijn geworden. De kinderen uit de lagere schoolklas van Wim groeiden vrijwel allemaal op met dialect als moedertaal; nu is dat bij geen enkel kind meer het geval. Wie weet nog wat een tesnuzzik, zoei of durske is?
De liefde voor taal begon bij Wim met zijn dialect. In zijn jeugd schreef hij alle vreemde woorden die hij tegenkwam in een schriftje. Om daarna te achterhalen waar ze vandaan kwamen: “Elk woord heeft een masker op. En dat masker kun je er afhalen.” Wim vertelde prachtige anekdotes bij woorden als ‘olieklonje’ en ‘ertschalle’. Het mooiste woord uit het volgeschreven schriftje vond hij ‘eenvoudig’. Het woord was de doorbraak voor zijn liefde voor taal.
De pastoor, de dorpsdokter en de kruidenier
Ook de rol van de kerk is totaal veranderd. Vroeger was men belijdend, tegenwoordig berustend. Of heeft men zelfs de kerk de rug toegekeerd. Om de geschiedenis van een dorp te vertellen, gaf Wim ook wel rondleidingen op kerkhoven, omdat daar de geschiedenis van het dorp begraven ligt. Nu kan dat nauwelijks meer, omdat de meeste mensen zich laten cremeren.
Tegenwoordig hebben we huisartsenposten, maar vroeger had je de dorpsdokter. Hendrik Wiersma uit Deurne was volgens Wim de meest markante, en hij illustreerde dat met prachtige anekdotes. De bruine dorpscafés en kleine kruideniers zijn eveneens verdwenen. Wim gaf de simpele verklaring waarom het pand waar je spullen verkoopt een winkel wordt genoemd.
Tradities
Dorpstradities zijn ook aan het verdwijnen, zoals de serenade van de harmonie. Wim noemde nog een paar voorbeelden die wat hem betreft niet zouden mogen verdwijnen, zoals de paardrijwedstrijd van de Vereniging van de Metworst uit Boxmeer (sinds 1740) en het Paasstaakslepen in Denekamp.
Inzamelingsactie Het Dorp
Wim sloot zijn lezing af met een foto van de tv-actie ‘Het Dorp’ met Mies Bouwman uit november 1962. Het was een geldinzamelingsactie voor een dorp voor mensen met een beperking in de buurt van Arnhem, en de eerste televisieinzamelingsactie ooit. De manier waarop het geld werd ingezameld, was een mooie samenvatting van de lezing want dat zou nu absoluut niet meer mogelijk zijn. Het onderlinge vertrouwen, de eenvoud van vroeger en de gemeenschapszin zijn nu wel anders. Al wilde Wim zeker niet zeggen dat vroeger alles beter was.
Nieuw boek
Tenslotte vertelde Wim nog wat over zijn nieuwe boek ‘De boekhandelaar van Bologna’. Het beschrijft hoe een jongen uit Aarle-Rixtel, Arnoud van Eijndhouts, in de 16e eeuw in Bologna als Arlenius een invloedrijke uitgever van klassieke manuscripten wordt.
