Veldhovens geweten

Veldhovens geweten is een artikelreeks in het Veldhovens Weekblad over bijzonder Veldhovens erfgoed.

D’r is gin schonder plekske op de wirreld

Ieder jaar vindt in Nederland op 11 november een aardverschuiving plaats. Vanaf die datum worden veel plaatsen opeens aangeduid met een bijnaam, en dat blijft dan zo tot en met carnaval. De carnavalsnaam voor Veldhoven wordt ‘Rommelgat’ en het carnavalskrantje krijgt de naam ‘de Rommelpot’. Een rommelpot is een oud volksmuziekinstrument. “Rommelpotterij, rommelpotterij, gif me unne cent, dan gao ik vurbij. Gif me nun appel of un peer, dan kom ik ut hele jaor niet meer”

In Noord-Brabant is het gebruikelijk dat een plaats zich een carnavalsnaam aanmeet, zich als het ware herdoopt. De provincie kent tientallen gaten o.a. Rommelgat en Lampegat. De reeks kan nog worden uitgebreid met donken o.a Oeteldonk en Struifdonk (Vessem). Verder kennen we tal van steden o.a. Kruikenstad (Tilburg). We kennen zelfs rijken o.a. Pintewippersrijk Hapert). Andere echte carnavalsachtervoegsels zijn Lappelekkursland (Hoogeloon) en durp/dorp: Dommelbaorzedurp (Vught), donk. Een kwart van alle carnavalsnamen eindigt op echter gat. Onder de officiële plaatsnamen komt dat gat nauwelijks voor.

De laatste blinde vlek
Op de landkaart waren die bijnamen nooit te vinden, maar dat veranderde in oktober 2007: de toen gepresenteerde Bosatlas van Nederland heeft een speciale kaart met de carnavalsnamen. Afgelopen december heeft Hulsel de laatste blinde vlek in carnavallend Brabant ingekleurd met de onthulling van een eigen carnavalsnaam: Spurriebollengat. Op de schrale heidegrond rondom Hulsel groeide niet veel, maar de boeren wilden wel graag voer voor hun vee. Spurrie groeit wel op schrale grond en bleek uitstekend als veevoer te kunnen dienen.

Een grote bescheidenheid
De term herdoopt is daarstraks bewust gekozen: de doop geeft zowel een individuele persoon als de totale samenleving een nieuwe status, ze brengt een wezenlijke verandering tot uitdrukking. Ze past bij een initiatieritueel. Opmerkelijk is dat uit de carnavalsplaatsnamen een grote bescheidenheid spreekt, een niet van nostalgie ontdane terugkeer naar een zekere primitiviteit en de sfeer van het dorp, kleiner nog, het gehucht, het gat: dat wat normaal niets voorstelt.

Een kleurrijk geheel
De namen van de carnavalsverenigingen vormen ook een kleurrijk geheel, waarvan de buitenstaander het fijne ontgaat. Je kunt een aantal categorieën namen onderscheiden. Zeer talrijk is de categorie namen waarin plaatsen hun vroegere scheldnaam in herinnering roepen: de Heikneuters, de Kwakzalvers*, de Uitslovers. En dat carnaval niets is voor drooglevers, is ook wel duidelijk: de Brassers, de Drupneuzen, de Pintewippers, de Plekkers, de Plekbroeken, de Teuten, de Teuters, de Wippers. Totdat de bodem van de portemonnee in zicht raakt: de Platzakkers.

Ook talrijk zijn de verenigingen die zich een dierennaam aanmeten: de Sprinkhaonen, ’t Vèrreke**. Beroepen en kenmerken die daaraan zijn ontleent zijn: de Gersteknauwers, de Vilders (zorgden voor het villen van de waardevolle huid van gestorven dieren). Ook het gebied waar gewoond en gewerkt wordt, is geliefkoosd als uitgangpunt voor namen: de Bremkaters (vernoemd naar het voormalige Bremhuis), de Frotters (ontleend aan de toen nog bloeiende sigarenindustrie), de Hofnarren (vernoemd naar het voormalige Eetcafé Hof van Holland tegenwoordig We Know Burgers), de Pinnekes (zie Frotters), ‘t Vlutterke (vernoemd naar de voormalige Camping ‘t Vlutterke tegenwoordig Zoo Veldhoven).

Aan de toog
Je kunt aan de achtergrond van die naamgeving diepgaande beschouwingen wijden, maar dan vergeet je dat ze vaak aan de toog zijn bedacht, zonder dat degene die erop kwam, zich van enige diepzinnigheid bewust was.

* In een gerechtelijke uitspraak over zijn praktijken als veearts wordt Jan van den Boomen door de rechter een Kwakzalver genoemd.

** Een afwateringssloot genaamd ‘t Vèrreke liep achter Café De Kromstraat van Jan van de Looy en de andere panden aan de Kromstraat naar de Gender.

Foto: ZDH Prins L-Santéo van Rommelgat plaatst het nieuwe plaatsnaambord samen met zijn gevolg, 18 januari 2013 (Foto: Stichting Organisatie Karnaval)

MEER ARTIKELEN

Op de markt is een gulden…

“Uiteraard is er een gemeentelijk Marktreglement,” zegt marktmeester Jeroen Sanders van de weekmarkt in het Citycentrum. “Maar de gezamenlijke marktkooplui hebben ook met elkaar praktische afspraken gemaakt. Zij kennen de regels en weten wat werkt in de praktijk.

Lees meer

Ongenode buitenlandse gasten en petazzi

Stel je voor: de gemeente laat weten dat zij vanwege een ernstig woningtekort jouw huis heeft aangewezen voor huisvesting van vier mannen. Niemand wacht op zo’n toewijzing. In de oorlog was dat een normale procedure.

Lees meer

De eerste generatie Oekraïnse migranten

Migranten staan hoog genoteerd in de politieke agenda. Sommige Veldhovenaren boden en bieden onderdak aan Oekraïners. Hoe ging en gaat Veldhoven om met deze buitenlanders? Erfgoedhuis Veldhoven vraagt Veldhovenaren naar hun ervaringen als migrant of nauw betrokkene bij migratie.

Lees meer

We goan wir rommelen in ’t gat

Het door Sjef Eikemans en Sjef Smolders in 1961 op het verzoek van de gemeente opgerichte organiserend comité geeft zichzelf de naam van ‘de Frotters’, ontleend aan de toen nog bloeiende sigarenindustrie; men noemt iemand die hierin werkzaam is unne Frotter.

Lees meer

Ploegwedstrijden, levende historie

Ploegwedstrijden zijn in Veldhoven al vele decennia een begrip. In 2023 werd aan de Oerse Baan de 67e editie gehouden. Bij de eerste wedstrijd in 1957 zijn het de paarden die de ruime overhand hebben: in Zeelst zijn er destijds maar twee boeren die een trekker hebben.

Lees meer

Weversliedjes

Dat hand- of huiswevers een armoedig bestaan hadden blijkt uit officiële stukken maar ook uit liedjes uit die tijd. In 1834 staan er in Zeelst 49 huizen waarvan bekend is dat de eigenaar wever van beroep is. De landmeter van het kadaster tekent hierbij aan dat het om slecht gebouwde huizen gaat waar de linnen- en pellenwevers wonen

Lees meer

Koning Klant werd praktisch

“Het gat van Veldhoven is gedicht” meldde het Eindhovens dagblad op 29 september 1978, daags na de officiële opening van het Citycentrum. De eerste fase van een stedelijke ontwikkeling die op 19 oktober 1983 werd voortgezet met de afronding van de tweede fase, 40 jaar geleden.

Lees meer

De Onze Lieve Vrouwedijk versus De Run 5100

Soms gaan straatnamen heel lang mee. In wat sinds 1921 de gemeente Veldhoven is, komen we in de 16e eeuw straatnamen tegen die we nog herkennen: Sittersewech, Eyndhovesche wech, Muggenhoelstraet. Een straatnaam met een lange geschiedenis en een bijzondere status is de Onze Lieve Vrouwedijk.

Lees meer

Een donderslag bij heldere hemel

Op de zonnige ochtend van zondag 17 september 1944 wordt de bevolking van het kerkdorp Zeelst opgeschrikt door een geallieerd bombardement. Bij het bombardement zijn 19 burgerslachtoffers te betreuren. Nog ieder jaar worden op 17 september de slachtoffers herinnerd en herdacht.

Lees meer